Κάθε Δευτέρα του Πάσχα στην πλατεία του χωριού Ανάληψη Αιτωλοακαρνανίας, άνδρες, γυναίκες και παιδιά χωρίς τη συνοδεία μουσικών οργάνων χορεύουν και τραγουδούν το Γαϊτανάκι, ένα χορευτικό δρώμενο που ανήκει στα έθιμα του κύκλου της αγάπης των ημερών του Πάσχα. Το αναστάσιμο μήνυμα της αγάπης βρίσκει την έκφρασή του στο «πλέξιμο» και το «ξέπλεγμα» των χεριών, από όπου πήρε και το όνομά του ο χορός, στο κέντρο του οποίου βρίσκονται οι γεροντότεροι και ο Τελετάρχης του εθίμου, που δίνει τα προστάγματα για τις κινήσεις των χορευτών. Χορεύεται σε δύο παράλληλους κύκλους, στους οποίους εξωτερικά βρίσκονται οι άνδρες και εσωτερικά οι γυναίκες.
Στην κεντρική συνοικία του χωριού βρίσκεται ο ιερός ναός του Αγίου Νικολάου, πολιούχου αγίου του χωριού μας. Η πλακόστρωτη πλατεία που τον περιβάλλει είναι ο χώρος όπου μόνιμα επιτελείται το Γαϊτανάκι μας. Συνδυάζει την ικανή έκταση για τις ανάγκες του χορού μας, την άμεση πρόσβαση στο κέντρο του χωριού, στην αγορά, όπως λέγεται, ενώ η ιερότητα του χώρου συνάδει απόλυτα με τον συμβολισμό του χορού μας και την ημέρα, Δευτέρα του Πάσχα, κατά την οποία χορεύουμε το Γαϊτανάκι μας. Στην πλατεία επίσης, υπάρχει και το Ηρώο του χωριού, στη μαρμάρινη στήλη του οποίου, αναγράφονται όλα τα ονόματα των χωριανών που έπεσαν υπέρ Πατρίδος στους πολέμους, γεγονός που συνδέει το Γαϊτανάκι και με την απόδοση τιμής στους νεκρούς ήρωες της πατρίδας. Τέλος, ένας ακόμη χώρος που συνδέεται με την επιτέλεση του εθίμου είναι το κοινοτικό γραφείο της Ανάληψης, το οποίο χρησιμοποιείται για τη συγκέντρωση και προετοιμασία των συμμετεχόντων.
Το έθιμο Γαϊτανάκι της Δερβέκιστας διαχρονικά ήταν και είναι η σημαντικότερη εκδήλωση της παλιάς Δερβέκιστας (σημερινής Ανάληψης από το 1928), και προκαλεί ξεχωριστό ενδιαφέρον και αποδοχή από την τοπική Κοινότητα και όχι μόνο. Σε παλιότερες εποχές συνέρεε πολύς κόσμος από όλα τα γειτονικά χωριά, το Θέρμο, το Πετροχώρι, το Καλούδι, τα Σιταράλωνα, τον Αβαρίκο, την Αγία Σοφία, κ.ά., για να παρακολουθήσουν το Γαϊτανάκι της Δερβέκιστας. Βέβαια, και σήμερα υπάρχει το ανάλογο ενδιαφέρον, όμως, η δραματική μείωση των μόνιμων κατοίκων, όχι μόνο της Ανάληψης, αλλά και των γειτονικών χωριών, είναι η βασική αιτία της μικρότερης συμμετοχής.
Τόσο οι λιγοστές γραπτές πηγές όσο και οι πολλές προφορικές μαρτυρίες που υπάρχουν, από ενήλικες και υπερήλικες Αναληψιώτες, δε μας βοηθούν στο να χρονολογήσουμε επακριβώς πότε αυτό άρχισε να καθιερώνεται ως η πιο σημαντική εορταστική εκδήλωση της παλιάς Δερβέκιστας (σημερινής Ανάληψης).
Γραπτές αναφορές για το έθιμο έχουμε από το έτος 1978, έτος κατά το οποίο οι Αναληψιώτες συγγραφείς Νικόλαος Χρ. Τσολοδήμος και Τίμος Β. Δημητρακάκης εξέδωσαν σχετικό βιβλίο για τη Δερβέκιστα. Εκεί αναφέρεται ότι την Τρίτη του Πάσχα, το απόγευμα, μαζεύεται το χωριό στην πλατεία και πλέκουν τον «ιδιόρρυθμο χορό Γαϊτανάκι». Χορεύουν πλέκοντας τα χέρια και τραγουδούν το ομώνυμο τραγούδι. Το τραγούδι αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, ιστορική, κοινωνική, πολιτική και θρησκευτική, γιατί χορεύεται στην Αγάπη και οι χορευτές πλέκονται ενωμένοι μ’ αγάπη».
Στο επιστημονικό Συνέδριο της Διεθνούς Οργάνωσης Λαϊκής Τέχνης (ΔΟΛΤ) της UNESCO με θέμα «Ελληνικοί Λαϊκοί Χοροί», που έγινε στη Λάρισα τον Ιούλιο του 1987, η Ιστορική και Αρχαιολογική Εταιρεία Δυτικής Στερεάς Ελλάδας παρουσίασε ως κύριο θέμα «Το Γαϊτανάκι της Δερβέκιστας», όπου τονίστηκε η ιδιαιτερότητά του και η μοναδικότητά του σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο. Ειδικότερα, ο ρουμελιώτης Ιωάννης Νεραντζής, σε εισήγησή του στο συνέδριο, προσδιορίζει τη γένεση του εθίμου περίπου από το 1805 έως το 1812, τότε (το 1805) που ο κλέφτης Πάνος Κατσούδας εκτελείται από τον Αλή πασά. Από δε το έτος 1986, που εκδόθηκε η εφημερίδα «ΑΝΑΛΗΨΗ», πολλά άρθρα σχετικά με το Γαϊτανάκι έχουν δημοσιευθεί. Η Α. Παναγιωτοπούλου το 2010 στο συνέδριο της Διεθνούς Οργάνωσης Λαϊκής Τέχνης (ΔΟΛΤ) στην Αρχαία Κόρινθο σε εισήγησή της με θέμα «Περί Χορευτικής της Στερεάς Ελλάδας-Ρούμελης» έκανε αναφορά στο έθιμο «Γαϊτανάκι της Δερβέκιστας». Το 2013, επίσης, σε συνέδριο της Διεθνούς Οργάνωσης Λαϊκής Τέχνης (ΔΟΛΤ) στην Αθήνα οι Γ. Φούντζουλας, Β. Τυροβολά, Μ. Κουτσούμπα παρουσιάζουν «Το Χορευτικό Δρώμενο “Γαϊτανάκι” στις κοινότητες Ανάληψη Θέρμου και Νεοχώρι Ναυπακτίας Αιτωλοακαρνανίας κατά το χρονικό διάστημα 1805-2011».
Η ιδιαιτερότητα που παρουσιάζει το Γαϊτανάκι της Ανάληψης σε σχέση με τα υπόλοιπα της ευρύτερης περιοχής, είναι το ότι το τραγούδι «Κατσούδας» αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του εθίμου, καθώς πάντα άρχιζε και αρχίζει με αυτό. Οι προαναφερόμενοι συγγραφείς Νικόλαος Τσολοδήμος, Τίμος Δημητρακάκης και Ιωάννης Νεραντζής παρουσιάζουν ως βήματα του χορού τα βήματα τύπου Καγκελάρι της Ηπείρου. Όμως, η κοινότητα δεν αποδέχτηκε αυτόν τον βηματισμό και παρέμεινε σε αυτόν που, όπως είπαν, ήξεραν από τους παλιούς. Η Α. Παναγιωτοπούλου και ο Γ. Φούντζουλας αναφέρουν τα βήματα ως είναι. Σύμφωνα με τους ντόπιους το έθιμο δεν έχει σταματήσει ποτέ και δεν έχει μεταβληθεί, ως προς το χορευτικό και τραγουδιστικό του κομμάτι. Έχει, όμως, δεχθεί αλλαγές ως προς τη διάταξη των χορευτών και την αλλαγή της ημέρας διεξαγωγής.
Μέχρι περίπου το 1977 πραγματοποιούνταν εντελώς αυθόρμητα. Το απόγευμα της Τρίτης του Πάσχα, μετά τη λειτουργία της Αγάπης, οι χωριανοί έβγαιναν στον αύλειο χώρο του Ιερού Ναού του Αγίου Νικολάου και τελούσαν το έθιμο τραγουδώντας αντιφωνικά και χορεύοντας. Όσοι διέθεταν παραδοσιακές φορεσιές, τις φορούσαν. Από φωτογραφίες και μαρτυρίες γεροντότερων προκύπτει ότι παλαιότερα έμπαιναν μπροστά οι άνδρες και πίσω οι γυναίκες. Όλοι, με ηλικιακή σειρά από τους γεροντότερους προς τους νεότερους. Μετά το 1970, τοποθετούνται στον έξω κύκλο οι άνδρες και στον έσω οι γυναίκες, πάλι όμως με ηλικιακή σειρά, πρώτα οι μεγαλύτεροι. Δεν υπήρχε ποτέ οργανική συνοδεία.
Από το 1977 και έπειτα ο πρόεδρος του χωριού, Κωνσταντίνος Γλαβάς, άρχισε να οργανώνει πριν την έναρξη του χορού μια μικρή συγκέντρωση στο δημοτικό σχολείο του χωριού, ώστε κάποιοι να ντυθούν με τις παραδοσιακές φορεσιές του συλλόγου και να γίνει μια μικρή επανάληψη στους στίχους των τραγουδιών. Σύμφωνα με δική του μαρτυρία, εκτός από το «Γαϊτανάκι» και τον «Κατσούδα», προστέθηκαν στη διαδικασία του εθίμου εκείνη την εποχή τα υπόλοιπα τραγούδια: «Κινήσαν τα Κλεφτόπουλα», «Τώρα τ’ αργά τ’ αργούτσικα», «Τούρκοι κρατάτε τ’ άλογα», «Είμαστε οι μαύροι λιγοστοί λίγοι και διαλεγμένοι».
Από το έτος 2016, με κοινή πρόταση της Κοινότητας και του Συλλόγου Αναληψιωτών της Αθήνας και μετά από ειδική λαϊκή συνέλευση που πραγματοποιήθηκε στην Ανάληψη, αποφασίστηκε το έθιμο Γαϊτανάκι της Δερβέκιστας να πραγματοποιείται το πρωί της Δευτέρας του Πάσχα, έτσι ώστε να μπορούν να συμμετέχουν στην εκδήλωση και οι ετεροδημότες της Ανάληψης, οι οποίοι συνήθως αναχωρούν τη δεύτερη μέρα του Πάσχα.
Βασικοί φορείς υλοποίησης του εθίμου ήταν και είναι η Κοινότητα της Ανάληψης και ο Σύλλογος Αναληψιωτών Αθήνας με τη συνδρομή και των δύο ακόμα τοπικών πολιτιστικών συλλόγων της κοινότητας Αναλήψεως (Πούλιανης και Κόφτρας).
Το Γαϊτανάκι της Ανάληψης αποτελεί κορυφαίο γεγονός του κύκλου πολιτιστικών εκδηλώσεων της κοινότητας. Η διεξαγωγή του συνιστά αφορμή σύσφιξης των σχέσεων των μελών της κοινότητας και τόνωσης του αισθήματος κοινής καταγωγής. Τα τελευταία χρόνια, παρά την πληθυσμιακή αποδυνάμωση του χωριού, η συμμετοχή των μελών —απόδημων και μη— παραμένει ενισχυμένη, αφού πολλά μέλη, μεγαλύτερα, αλλά και νεότερα, προγραμματίζουν την παρουσία τους στο χωριό, ώστε να συμπίπτει με τη διεξαγωγή του εθίμου. Το Γαϊτανάκι βοηθά έτσι στον σχηματισμό ταυτότητας, καθώς η πάνδημη παρουσία των κατοίκων και η συνολική μέθεξη σε αυτό αποτελεί άυλο συνεκτικό δεσμό των μελών της κοινότητας. Επιτυγχάνεται το μπόλιασμα των νεότερων από τους παλαιότερους, μέσα από κοινές εμπειρίες και αναμνήσεις που θα τους ακολουθούν για πάντα, αφήνοντας παρακαταθήκη για το μέλλον. Η συμμετοχή των πολιτιστικών συλλόγων και εκπροσώπων της ομογένειας, της τοπικής κοινότητας αλλά και του δήμου, σηματοδοτούν τη βαρύτητα της κληρονομιάς του εθίμου. Ευνοούνται επομένως οι συνθήκες για μια πιο υγιή και ουσιαστική επικοινωνία ανάμεσα στους φορείς και την ευρύτερη κοινότητα, αφού το βαθύτερο νόημα του εθίμου είναι η επαφή, η αγάπη και η προσφορά μεταξύ των μελών.
Η κοινότητα ενημερώθηκε μέσω της τοπικής εφημερίδας, αλλά και διαδικτυακά μέσω της ηλεκτρονικής σελίδας, για την πρόθεση εγγραφής του εθίμου στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Η προσπάθεια έγινε αποδεκτή και αγκαλιάστηκε με ενθουσιασμό. Δραστηριοποιήθηκαν νεότερα μέλη, καθώς και παλιοί χορευτές, και ήρθαν σε επικοινωνία με γηραιότερους κατοίκους για καταγραφή αναμνήσεων και αναλυτικότερων πληροφοριών σχετικά με το Γαϊτανάκι και τη διεξαγωγή του. Το υλικό παραδόθηκε στο συμβούλιο του Συλλόγου Αναληψιωτών, το οποίο και ανέλαβε τη διαδικασία σύνταξης των δελτίων.
Το έθιμο μεταδίδεται από γενιά σε γενιά με τη βιωματική συμμετοχή και παρακολούθησή του την ημέρα που πραγματοποιείται. Οι νεότεροι παροτρύνονται από τους μεγαλύτερους να συμμετέχουν και να γίνουν μύστες του εθίμου. Να μάθουν τα τραγούδια, τα προστάγματα και πάνω απ’ όλα να αγαπούν και να σέβονται το Γαϊτανάκι μας. Αποκτούν έτσι μια συλλογική εμπειρία που τους συγκινεί και τους κοινωνικοποιεί. Τους φέρνει ξανά στο αγαπημένο τους χωριό, την Ανάληψη, για να χορέψουν και να νιώσουν το Γαϊτανάκι τους.
Για το χωριό μας, για όλους τους Αναληψιώτες, το Γαϊτανάκι αποτελεί το σημαντικότερο έθιμό μας που συνδέεται με το Πάσχα και το αναστάσιμο μήνυμα της Αγάπης. Αποτελεί σημείο αναφοράς για όλους μας, γι’ αυτό παρακολουθούμε την εξέλιξή του μέσα στα χρόνια και διατηρούμε τη συνέχειά του μεταλαμπαδεύοντας στους νεότερους την αγάπη για συμμετοχή στο έθιμο. Μέχρι και το 2016, όταν αποφασίστηκε με λαϊκή συνέλευση η αλλαγή της ημέρας τέλεσης του εθίμου από Τρίτη του Πάσχα σε Δευτέρα, δεν είχε χρειαστεί να ληφθούν άλλα μέτρα για τη διαφύλαξή του. Επειδή, όμως, η συμμετοχή των χωριανών τα τελευταία χρόνια ήταν φθίνουσα, νιώσαμε επιτακτική την ανάγκη να σώσουμε με αυτόν τον τρόπο το έθιμό μας. Βέβαια, το γεγονός πως κάθε χρόνο επαναλαμβάνεται με τη συμμετοχή πολλών νέων ανθρώπων, είναι ένα στοιχείο που μας χαροποιεί. Αξίζει να σημειωθεί η προβολή του εθίμου και του χωριού μας κατά καιρούς στην τηλεόραση, όπως το 1986 σε εκπομπή της ΕΡΤ και το 2009 στη εκπομπή «Κυριακή στο χωριό» της ΕΤ3. Στο ίδιο πλαίσιο για τη διαφύλαξη και την ανάδειξη του στοιχείου εντάσσεται και η συνεργασία μας με επιστήμονες που ερευνούν και καταγράφουν το έθιμο (π.χ. Ι.Νεραντζής & Γ.Φούντζουλας), ενώ η προβολή του με δημοσιεύσεις και αφιερώματα από την εφημερίδα «Ανάληψη» του Συλλόγου Αναληψιωτών από τον έντυπο και ηλεκτρονικό τοπικό τύπο συντελεί καθοριστικά στην ανάδειξή του. Το χορευτικό, επίσης, τμήμα του Συλλόγου Αναληψιωτών προσδίδει τη δική του συμβολή με την εκμάθηση των στίχων και του χορευτικού τρόπου του εθίμου στα μέλη του. Τέλος, οι επισκέπτες που μας τιμούν με την παρουσία τους χορεύοντας και πλέκοντας μαζί μας το Γαϊτανάκι μας κάθε Δευτέρα του Πάσχα στην Ανάληψη, συνιστούν πολύτιμο μέσο διαφύλαξης, ανάδειξης και προβολής του εθίμου μας.
Κάθε χρόνο, τη Δευτέρα του Πάσχα, το χωριό μας μαζί με τους ξένους που το επισκέπτονται, ενωμένο με αγάπη πλέκει χορεύοντας και τραγουδώντας το Γαϊτανάκι. Ένα έθιμο που τηρούμε με απόλυτο σεβασμό με σκοπό τη διαφύλαξη και την ανάδειξή του. Η συμμετοχή σε αυτό πολλών νέων ανθρώπων, αποτελεί για όλους τους Αναληψιώτες ελπιδοφόρο μήνυμα για τη συνέχισή του, αλλά κυρίως τη συνειδητή ανάδειξή του ως ζώσας παράδοσης που εξακολουθεί να εμπνέει και να διαμορφώνει τη συλλογική ταυτότητα των ανθρώπων που το στηρίζουν.
Με συγκεκριμένες ενέργειες, όπως αναφέρονται παρακάτω, θα προσπαθήσουμε να γνωστοποιήσουμε την ιστορική, κοινωνική, πολιτική και θρησκευτική του σημασία. Όσο και αν το Γαϊτανάκι μας στηρίζεται κατά κύριο λόγο στην αυθόρμητη συμμετοχή των πολιτών, η επιβίωσή του προϋποθέτει πρωτοβουλίες και δράσεις. Η προσπάθειά μας για την εγγραφή του στοιχείου στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας είναι μία από αυτές και ήδη, από τη στιγμή που δημοσιοποιήσαμε αυτόν τον στόχο μας, οι συμπολίτες μας ταυτίστηκαν μαζί του εκδηλώνοντας με ενθουσιασμό έμπρακτα τη διάθεσή τους να φανούν χρήσιμοι σε αυτό το εγχείρημα.
Επιπλέον, η Κοινότητα της Ανάληψης και ο Σύλλογος Αναληψιωτών Αθήνας με τη συνδρομή και των δύο ακόμα τοπικών πολιτιστικών συλλόγων της κοινότητας Αναλήψεως (Πούλιανης και Κόφτρας), θα στηρίξουν τη συνεχή παρουσίαση και προβολή του εθίμου σε σεμινάρια και συνέδρια. Τέλος, έχει προγραμματιστεί η έκδοση ενός cd με ένθετο βιβλίο, που θα περιέχει το «Γαϊτανάκι» και άλλα τραγούδια του χωριού.
