Ο Καλαματιανός είναι ένα είδος συρτού κυκλικού χορού του οποίου η μουσική (οργανικοί σκοποί και τραγούδια) χαρακτηρίζεται από τον ασύμμετρο επτάσημο ρυθμό (7/8: 3+2+2). Tο βασικό κινητικό του μοτίβο συναντάται σε πολλά μέρη της Ελλάδας και στη Διασπορά, όπου διαδόθηκε μέσω της εγκύκλιας παιδείας. Έχει επικρατήσει ως ο κατεξοχήν εθνικός χορός, καθώς αποτελεί τον πλέον δημοφιλή και διαδεδομένο από τους ελληνικούς δημοτικούς χορούς, στον οποίο συμμετέχουν άτομα διαφορετικής εθνοπολιτισμικής καταγωγής και προέλευσης.
.
.
.
Please scroll down for english
.
.
.
Kalamatianós Dance (Syrtós Kalamatianós)
Kalamatianós is a type of syrtós circle dance, the music of which—both instrumental melodies and songs—is characterised by an asymmetrical seven-beat rhythm (7/8: 3+2+2). Its step pattern is found in many regions of Greece as well as among Greek diaspora communities, where it has spread through formal education. It came to be recognised as the national dance par excellence, being the most popular and widely performed among Greekfolk-dances and one that brings together participants from diverse origin and ethnocultural backgrounds.
The element was inscribed in the National Inventory of Intangible Cultural Heritage of Greece in 2024.
The form of the element is available in pdf format here.
| Συρτός καλαματιανός |
Χώρος: «Χοροστάσια» και «πανηγυρότοποι», πλατείες, αυλές εκκλησιών, ταβέρνες, καφενεία, αίθουσες εστίασης και διασκέδασης, σπίτια (αυλές και εσωτερικό), μεσοτόπια, αίθουσες σχολείων, θεατρικές και μουσικές σκηνές κλπ.
Αντικείμενα: Μαντήλι ως εξάρτημα του χορού, μουσικά όργανα (ανάλογα με την κάθε περιοχή), παραδοσιακές ενδυμασίες σε χρήση από τα φολκλορικά συγκροτήματα, και κατά περίπτωση ηχητικός εξοπλισμός, φαγητό και ποτό.
Ο όρος «συρτός» έχει αρχαιοελληνική προέλευση από το ρήμα «σύρω» (τον χορό). Μνημονεύεται ως «πατροπαράδοτος» παραδοσιακός χορός σε επιγραφή του 1ου αι. μ.Χ. που βρέθηκε στη Βοιωτία και αναφέρει ότι ο χορηγός Επαμεινώνδας: «Τὰςδὲπατρίουςπομπὰςμεγάλαςκαὶτὴντῶνσυρτῶνπάτριονὄρχησινθεοσεβῶςἐπετέλεσεν”, δηλαδή «τέλεσε με θεοσέβεια τις μεγάλες πατροπαράδοτες λιτανείες και την παραδοσιακή όρχηση των συρτών χορών».
Παράλληλα, την αρχαιοελληνική καταγωγή του συγκεκριμένου επτάσημου ρυθμικού σχήματος (3+2+2) υποστηρίζουν κορυφαίοι Έλληνες και ξένοι μουσικολόγοι (Θρασύβουλος Γεωργιάδης, Samuel Baud-Bovy, Σίμων Καράς, Σπύρος Περιστέρης, Wouter Swets κ.ά.).
Ο Θρασύβουλος Γεωργιάδης στο βιβλίο του για τον «Ελληνικό Ρυθμό» (1949/2001) παραλληλίζει τη θέση που κατέχει ο καλαματιανός στο δημοτικό τραγούδι με τη θέση του ομηρικού δακτυλικού εξάμετρου στην αρχαία ποίηση. Ενώ ο Ελβετός ελληνιστής και μουσικολόγος Samuel Baud Bovy (1984) τον συνδέει με τον «δεύτερο επίτριτο», μετρικό σχήμα που προέρχεται από την προσωδία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Όταν στην πάροδο της Ειρήνης του Αριστοφάνη ο Τρυγαίος τραγουδούσε και χόρευε το «Δάτιδος Μέλος», ένα δημοφιλές λαϊκό τραγούδι της εποχής, ήταν μέσα από τη δομή της γλώσσας, το επτάσημο μουσικό σχήμα του «δεύτερου επίτριτου», που ξεπηδούσαν τα 7/8 (3+2+2) του «εθνικού» νεοελληνικού ρυθμού, του συρτού καλαματιανού:
Ως ή- δο- μαι και χαί- ρο-μαι κ’ ευ- φραί- νο- μαι
– / – υ – – / – υ – – / – υ –
Παράλληλα, ο Baud Bovy ανακαλύπτει σχετικές μετρικές-ρυθμικές αναφορές και στον Πίνδαρο και στους Δωριείς μουσικούς της Θηβαϊκής Αυλητικής Σχολής, τεκμηριώνοντας τη «στεριανή» καταγωγή του συγκεκριμένου ρυθμικού σχήματος.
Επίσης ο Ολλανδός εθνομουσικολόγος Wouter Swets (1957: 394) στη μελέτη του για τους ανισόχρονους ρυθμούς στα Βαλκάνια και τη Μικρασία θεωρεί ότι ο ρυθμός του καλαματιανού είναι ο κατ’ εξοχήν ελληνικός ρυθμός. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι (σχετικά περιορισμένοι) επτάσημοι ρυθμοί που συναντάμε στα υπόλοιπα Βαλκάνια δεν έχουν τη δομή του καλαματιανού (3+2+2) αλλά κυρίως 2+2+3 (όπως στον θρακιώτικο μαντηλάτο χορό).
Στην παράδοση του Μοριά και της Ρούμελης συναντάμε έναν μεγάλο αριθμό από παλαιά και τελετουργικά τραγούδια τονισμένα στον ρυθμό του καλαματιανού (όπως ακριτικά και παραλογές, τραγούδια της Επανάστασης και τραγούδια του Πάσχα, βλ. 10δ. Οπτικά και ακουστικά τεκμήρια).
Οι τραγουδιστικές αναφορές στο «μαντήλι καλαματιανό» με τις οποίες συνδέεται η πιο γνωστή μελωδία του χορού, θεωρείται ότι έδωσε και την ονομασία-προσδιορισμό στον συγκεκριμένο τύπο «συρτού» χορού. H ονομασία του χορού με αναφορές στο καλαματιανό μαντήλι συνδέεται με την ανάπτυξη της μεταξουργίας, ως πρώτης βιοτεχνικής και εμπορευματικής δραστηριότητα της μετεπαναστατικής Καλαμάτας. Τα πολυβραβευμένα μεταξωτά μαντήλια και υφάσματά της διοχετεύονταν και στο εξωτερικό.
Ήδη το 1796, όταν ιδρύθηκε η Ιερά μονή Κωνσταντίνου και Ελένης, ο ιερομόναχος Γεράσιμος Παπαδόπουλος έφερε στην περιοχή τη γνώση της τέχνης του μεταξιού. Το μεταξωτό μαντήλι, πέρα από την αισθητική του αξία, είχε και κοινωνικο-οικονομική σημασία, καθώς αποτελούσε σύμβολο οικονομικής ευμάρειας και κοινωνικής ανόδου για όποιον το φορούσε καθώς και γι’ αυτόν που το δώριζε. Η σύνδεσή του με τις γαμήλιες τελετές το καθιστούσε αναπόσπαστο μέρος των τοπικών παραδόσεων.
Από τα τέλη του 19ου αι. ο «καλαματιανός» άρχισε να αποκτά και αστικό-φολκλορικό χαρακτήρα, ως χορός-σύμβολο της δημοτικής παράδοσης (για την πόλη της Καλαμάτας βλ. Πλεμμένος 2004: 143-160). Παράλληλα, με την ένταξή του χορού στη σχολική εκπαίδευση, αλλά και μέσω των μεταθέσεων των δημοσίων υπαλλήλων και των στρατιωτικών, πολλοί από τους οποίους είχαν καταγωγή από την «παλιά Ελλάδα», διαδόθηκε ευρέως και στις άλλες περιοχές που ενσωματώθηκαν στην ελληνική επικράτεια.
Είναι ενδεικτικό ότι στη Μακεδονία τα τραγούδια που είναι τονισμένα στο ρυθμό των 7/8 τα ονομάζουν «ευζωνικά» (Δράμα). Νεότερο αστικό θεωρείται και το τραγούδι του «χορού του Ζαλόγγου – Έχε γεια καημένε κόσμε», ιδιαίτερα δημοφιλές στις εθνικές επετείους, που δεν είναι τυχαίο ότι και αυτό τονίστηκε στον πανελλήνιο ρυθμό του Καλαματιανού. Επίσης και οι στίχοι σε πολλά «καλαματιανά» χορευτικά τραγούδια που βρίσκουμε στη Θράκη, τη Μικρά Ασία, το Αν. Αιγαίο, τις Κυκλάδες, τα Δωδεκάνησα, την Κρήτη και την Κύπρο μαρτυρούν νεότερες αστικές επιρροές, και εισήχθησαν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές και περιστάσεις(«Μια Σμυρνιά στο παραθύρι», «Σαμιώτισσα», «Ο πραματευτής» κ.ά. / βλ. 10δ).
Έτσι, μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι ο κύριος κορμός του δημοτικού-αγροτικού ρεπερτορίου του Καλαματιανού χορού παραμένει συνδεδεμένος με την Πελοπόννησο και τη Ρούμελη, παραπέμποντας και στη θεωρία του Baud-Bovy για τη δωρική-στεριανή καταγωγή του επτάσημου ρυθμού (βλ. Baud-Boby 1983).
Μέσα από την αστικοποίηση του χορού προκύπτει και η ένταξή του στην παράδοση του ρεμπέτικου, ενώ είναι χαρακτηριστικό ότι οι κλασικές παραστάσεις του λαϊκού θεάτρου σκιών ξεκινούν με τον ταταυλιανό χασαποσέρβικο (αναφορά στην πολίτικη προέλευσή του) αλλά κλείνουν πάντοτε με τον «μεγάλο καλαματιανό» ως σύμβολο της πανελλήνιας εξάπλωσης του είδους.
Επίσης, ο συγκεκριμένος δημοφιλής σκοπός και γενικότερα ο ρυθμός του καλαματιανού έχουν αποτελέσει πηγή έμπνευσης και για συνθέτες λόγιας-κλασικής μουσικής (Νίκος Σκαλκώτας, Γιάννης Κωνσταντινίδης, Μάνος Χατζιδάκις κ.ά.), καθώς και του νεότερου ελληνικού τραγουδιού (Μίμης Πλέσσας, Σταύρος Ξαρχάκος, Διονύσης Σαββόπουλος, Γιάννης Μαρκόπουλος, Σταμάτης Κραουνάκης κ.ά.). Σημειώνουμε ότι δύο από τα πλέον δημοφιλή νεότερα τραγούδια με αναφορές στην παράδοση, το «Ας κρατήσουν οι χοροί» του Σαββόπουλου και τα «Σμυρναίικα τραγούδια» του Παντελή Θαλασσινού, είναι τονισμένα στον ρυθμό του καλαματιανού (βλ. 10δ και 10ε).
Σημαντικοί φορείς από την Πελοπόννησο αναγνωρίζουν το στοιχείο ως ισχυρό σύμβολο της πολιτιστικής τους ταυτότητας (βλ. 7γ). Οι απαντήσεις σε ερωτηματολόγια που απευθύνθηκαν σε τοπικούς φορείς της Πελοποννήσου (βλ. 10 α) είναι ενδεικτικά της σημασίας που του αποδίδουν.
Συγχρόνως, όμως, ο Καλαματιανός έχει επικρατήσει ως ο κατεξοχήν «εθνικός χορός», αποτελώντας τον πλέον δημοφιλή ελληνικό δημοτικό χορό, καθώς επιτελείται σε ολόκληρη τη χώρα και σε αυτόν συμμετέχουν άτομα διαφορετικής εθνοπολιτισμικής καταγωγής και προέλευσης. Χοροδιδάσκαλοι, καθηγητές παραδοσιακής μουσικής, ως επαγγελματίες και ως μέλη της τοπικής κοινότητας, τονίζουν τον εξέχοντα ρόλο του για την κοινωνική συνοχή και την προαγωγή του αισθήματος του «ανήκειν». Είναι ο χορός όλων των περιστάσεων, που εκπληρώνει την έμφυτη ανθρώπινη ανάγκη για κοινωνική επαφή και συμμετοχή. Δάσκαλοι παραδοσιακής μουσικής υπογραμμίζουν τη σημασία του Καλαματιανού ως σημείου πολιτισμικής αναφοράς, εντάσσοντάς τον στη διδακτέα ύλη των σχολείων και συμπεριλαμβάνοντάς τον σε εκπαιδευτικά σεμινάρια στο εξωτερικό και τη διασπορά,. Προσεγγίζοντάς τον ως μέσο γνωριμίας και βιωματικής σύνδεσης, ενθαρρύνουν την ενεργό συμμετοχή, επιδιώκοντας την με βιωματικό, παρά θεωρητικό, τρόπο μετάδοσή του.
Η προσβασιμότητα και συμμετοχικότητα του Καλαματιανού προκύπτουν από τη γενικευμένη γνώση των βημάτων και των πιο δημοφιλών τραγουδιών καθώς και από την επιτέλεση του χορού σε κύκλο, όπου όλοι είναι πιασμένοι χέρι-χέρι σε μία από κοινού έκφραση ενότητας. Τα χαρακτηριστικά αυτά ενισχύουν την ευρεία απήχησή του, καθιστώντας τον μία παράδοση που ενστερνίζονται όλες οι γενιές. Για αυτό τον λόγο, ο Καλαματιανός έχει πρωταγωνιστικό ρόλο σε πανηγύρια και γλέντια, αποτελώντας αναπόσπαστο κομμάτι της τοπικής κουλτούρας. Οι ενέργειες για τη διαφύλαξή του επιδιώκουν την με βιωματικό τρόπο ενίσχυση της ενότητας τραγουδιού, μουσικής και χορού, προβάλλοντας το αδιαίρετο μουσικής-κίνησης και λόγου. Ο Καλαματιανός, με τον χαρακτηριστικό ρυθμό και κινητικό του μοτίβο, διευκολύνει τόσο την διάδραση των μελών της κοινότητας όσο και την έκφραση της πολιτισμικής της ταυτότητας σε ανεπίσημες και επίσημες εκδηλώσεις.
Την πρωτοβουλία για τον συντονισμό των διαφόρων φορέων εκπροσώπησης του στοιχείου από την Πελοπόννησο και την κατάθεση του σχετικού δελτίου έχει αναλάβει το Ίδρυμα Καπετάν Βασίλη & Κάρμεν Κωνσταντακόπουλου, με την υποστήριξη του Λυκείου Ελληνίδων Καλαμάτας, του Μουσικού Σχολείου Καλαμάτας, των Γενικών Αρχείων του Κράτους Μεσσηνίας, του Μουσείου Φωτογραφίας Π. & Α. Ηλιόπουλου και του Δημοτικού Ωδείου Καλαμάτας.
Επιστολές υποστήριξης της πρότασης και απαντήσεις στο σχετικό ερωτηματολόγιο (βλ. 10 Συμπληρωματικά τεκμήρια) έχουν υποβληθεί και από άλλους εκπροσώπους φορέων που αναγνωρίζουν το συγκεκριμένο στοιχείο ως ισχυρό σύμβολο της τοπικής πολιτιστικής τους ταυτότητας, όπως:
Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου (Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών), Μουσικά Σχολεία Πελοποννήσου (Σπάρτης, Τρίπολης, Κορίνθου, Αργολίδας), Λύκεια Ελληνίδων Πελοποννήσου (Τρίπολης, Ναυπλίου, Σπάρτης, Κορινθίας), πολιτιστικοί σύλλογοι Πελοποννήσου κ.ά.
Επιπλέον, πραγματοποιήθηκε ενημέρωση για τη σπουδαιότητα της υποβολής υποψηφιότητας και την αναγκαιότητα της υποστήριξής της, διοργανώθηκαν συναντήσεις τόσο διά ζώσης όσο και διαδικτυακές μεταξύ των ενδιαφερομένων ομάδων και προσώπων με στόχο τη συγκέντρωση υλικού από προηγούμενες σχετικές έρευνες, ενώ αξιοποιήθηκαν σημαντικά τοπικά αρχεία και συλλογές καθώς και διαδικτυακές καταχωρήσεις.
Για την προετοιμασία του δελτίου εκτός από τους κύριους φορείς που μετείχαν στην ομάδα σύνταξης και υποστήριξης του φακέλου, εστάλησαν ερωτηματολόγια και σε εκπροσώπους αντιπροσωπευτικών φορέων της Πελοποννήσου που διδάσκουν τον καλαματιανό και αναγνωρίζουν το συγκεκριμένο στοιχείο ως ισχυρό σύμβολο της τοπικής πολιτιστικής τους ταυτότητας.
Όπως διαφαίνεται και από τις απαντήσεις και τις επιστολές υποστήριξης, η συμμετοχή ατόμων και φορέων από τις τοπικές κοινότητες υπήρξε ευρεία και αναμένεται ν’ αποτελέσει καθοριστικό παράγοντα για την ενίσχυση και διαφύλαξη του στοιχείου ως παρακαταθήκης της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η μετάδοση της παραδοσιακής μουσικής και του χορού στις νεότερες γενιές εξακολουθεί, σε πολλές περιστάσεις, να γίνεται βιωματικά μέσω της επιτέλεσής τους σε γιορτές, πανηγύρια και λαϊκές τελετουργίες. Επιπλέον, ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα, με τη διαμεσολάβηση της εγκύκλιας παιδείας και της διδασκαλίας από τους γυμναστές και τους χοροδιδασκάλους, ο καλαματιανός παραμένει ο κυριότερος «εθνικός» χορός που διδάσκεται σε πανελλήνιο επίπεδο σε σχολικά προγράμματα και εκδηλώσεις.
Επίσης, προβάλλεται και διδάσκεται ως βασικός χορός του ρεπερτορίου (μαζί με τον τσάμικο και τον χασαποσέρβικο) στις σχολές χορού και σε όλους στους λαογραφικούς-πολιτιστικούς συλλόγους στην Ελλάδα και στη Διασπορά. Παράλληλα, ιδιαίτερο ρόλο παίζουν πλέον και οι σχετικές αναρτήσεις και τα διαδικτυακά μαθήματα μουσικής και χορού στις ηλεκτρονικές εφαρμογές και τα μέσα δικτύωσης (YouTube, Facebook κ.ά.).
Στα μουσικά σχολεία, τα ωδεία και τις μουσικές σχολές λειτουργούν τμήματα εκμάθησης λαϊκών οργάνων και τραγουδιού, όπου οι νέοι διδάσκονται δημοφιλή τραγούδια στον ρυθμό του καλαματιανού αλλά και τραγούδια από επιμέρους τοπικά ρεπερτόρια συμμετέχοντας σε κοινές μουσικές δράσεις.
Θα πρέπει να τονιστεί το συνεχώς αυξανόμενο ενδιαφέρον των νέων για συμμετοχή σε ομάδες δημοτικών χορών καθώς και σε ποικίλα οργανικά και χορωδιακά σύνολα. Στα σχήματα αυτά, μέσα από σύγχρονες επιτελέσεις, αναπτύσσουν μιαν ιδιαίτερη βιωματική και δημιουργική σχέση με το τραγούδι, τη μουσική και τον χορό, μία σχέση που υπερβαίνει τα φολκλορικά στερεότυπα και επιτρέπει μία δυναμικότερη, πιο ουσιαστική σύνδεση με την πολιτιστική κληρονομιά.
Για την έρευνα-καταγραφή, μελέτη, διδασκαλία, προβολή και διάδοση του καλαματιανού χορού έχουν πραγματοποιηθεί και συνεχίζουν να υλοποιούνται ποικίλες επιστημονικές, ερευνητικές, εκπαιδευτικές, καλλιτεχνικές και ψυχαγωγικές δράσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Επιτόπιες έρευνες και αποδελτιώσεις παλαιότερου ερευνητικού υλικού, βιβλιογραφικές και δισκογραφικές εκδόσεις (βλ. Βιβλιογραφία), επιστημονικά συνέδρια και ημερίδες, μαθήματα και σεμινάρια χορού, ταινίες ντοκιμαντέρ, τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές εκπομπές, καθώς και πολυάριθμες συναυλίες, παραστάσεις και φεστιβάλ με τη σύμπραξη χορευτικών και μουσικών συγκροτημάτων αποτελούν δράσεις ανάδειξης και συντήρησης του στοιχείου.
Για τη διαφύλαξη-ανάδειξη και του στοιχείου ως ζώσα πολιτιστική κληρονομιά, σε τοπικό και υπερτοπικό επίπεδο, προτείνεται οι κοινότητες και οι τοπικοί πολιτιστικοί φορείς να ευαισθητοποιήσουν και να παροτρύνουν την ενημέρωση-επιμόρφωση και την ενεργό συμμετοχή των μελών τους, μέσα από στοχευμένες ερευνητικές, εκπαιδευτικές, καλλιτεχνικές και ψυχαγωγικές δράσεις. Προς αυτή την κατεύθυνση θα συμβάλει η συνεργασία με τις αρμόδιες υπηρεσίες του ΥΠΠΟΑ, την τοπική και περιφερειακή αυτοδιοίκηση, τα πανεπιστημιακά τμήματα και υπερτοπικούς πολιτιστικούς φορείς.
Στον τομέα της έρευνας, προτείνεται η διοργάνωση διεπιστημονικών συναντήσεων με θέμα τη σχέση λόγου-μέλους-κίνησης στον καλαματιανό, καθώς και τη δομή και ρυθμολογία των «συρτών» χορών και των «ασύμμετρων» ρυθμών (5, 7, 9/8). Μέσα από χορευτικά και μουσικά εργαστήρια και σεμινάρια θα αναδειχτούν οι ομοιότητες και οι διαφορές στα τοπικά ρεπερτόρια του καλαματιανού ανά την Ελλάδα, καθώς και συγγενικές ρυθμικές και κινησιολογικές μορφές στα Βαλκάνια και στη Μεσόγειο.
Τα στοιχεία και συμπεράσματα της έρευνας θα αξιοποιηθούν σε επιμορφωτικές διαλέξεις, καθώς και στην εκπόνηση προγραμμάτων για όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες, ενώ ειδικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα μπορεί να δημιουργηθεί για τα μουσικά σχολεία. Επίσης, σε επιμορφωτικό επίπεδο, προτείνεται η παραγωγή σχετικών εθνογραφικών ντοκιμαντέρ και τηλεοπτικών εκπομπών.
Στην ανάδειξη του στοιχείου ως προς την πανελλήνια εμβέλειά του προτείνεται η διοργάνωση σε συνεργασία με τοπικούς πολιτιστικούς φορείς φεστιβάλ δημοτικής μουσικής και χορού με τίτλο «Καλαματιανός και …πάσης Ελλάδος», με θέμα τα πολλά και διαφορετικά «πρόσωπα» του καλαματιανού στα τοπικά ρεπερτόρια. Επίσης, ειδικό αφιέρωμα για τον καλαματιανό χορό μπορεί να πραγματοποιηθεί στο πλαίσιο του Διεθνούς Φεστιβάλ Χορού της Καλαμάτας, παράλληλα με την ενθάρρυνση (μέσω πρόσκλησης, ανάθεσης ή/και διαγωνισμού) νέων συνθετών και χορογράφων για δημιουργία σύγχρονων έργων με πηγή έμπνευσης τις παραδοσιακές επιτελέσεις του.
Η δημιουργική διάδραση του παραδοσιακού καλαματιανού με άλλα μουσικά είδη (κλασική, τζαζ, νεότερο τραγούδι, έθνικ κ.α.) μπορεί ν’ αποτελέσει το θέμα για σχετικές συναυλίες-παραστάσεις σε μουσικά σχολεία, πανεπιστήμια, ωδεία και τοπικά φεστιβάλ.
Τέλος, η προβολή του καλαματιανού από τα ΜΜΕ και το διαδίκτυο προτείνεται να
υποστηριχτεί με την κατασκευή και λειτουργία ιστοσελίδας στην ελληνική και αγγλική γλώσσα με θέμα τον καλαματιανό, την ιστορία, τις τοπικές παραδόσεις του και τις σύγχρονες δράσεις κι επιτελέσεις. Η συγκεκριμένη δράση μπορεί να συντονιστεί από διεπιστημονική ομάδα εργασίας που θα συγκροτηθεί από το Ίδρυμα Κωνσταντακόπουλου σε συνεργασία με πολιτιστικούς φορείς της Πελοποννήσου που είχαν την πρωτοβουλία της κατάθεσης του δελτίου.
