Τι είναι η Κοινότητα των Φορέων ενός στοιχείου της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς

Τι είναι η Κοινότητα των Φορέων ενός στοιχείου της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς

Κοινότητα/ Ομάδα/ Άτομα

Η άυλη πολιτισμική κληρονομιά, όπως έχει οριστεί από τη Σύμβαση της UNESCO για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, συνδέεται στενά με την έννοια της κοινότητας, της ομάδας (ή και των ατόμων, ανάλογα με την περίπτωση) που ασκούν, επιτελούν, αναδημιουργούν, μεταβιβάζουν από γενιά σε γενιά αυτή τη ζωντανή και δυναμική κληρονομιά. Οι κοινότητες ασκούν και μεταβιβάζουν την άυλη πολιτισμική κληρονομιά (ΑΠΚ στο εξής) και η ΑΠΚ υπάρχει μόνο μέσω των κοινοτήτων:

«οι  κοινότητες, οι ομάδες και, κατά περίπτωση, τα άτομα αναγνωρίζουν ότι [το εκάστοτε στοιχείο της ΑΠΚ] αποτελεί μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς τους» (άρ. 2, παρ. 1)

Σημαντική παράμετρος για την κατανόηση της έννοιας της κοινότητας σε σχέση με την άυλη πολιτιστική κληρονομιά είναι ότι η τελευταία «παρέχει μία αίσθηση ταυτότητας και συνέχειας» (άρ. 2, παρ. 1) στα μέλη της κοινότητας/ ομάδας και συνιστά βασικό συνεκτικό δεσμό μεταξύ των μελών τους, δημιουργώντας ένα συλλογικό αίσθημα «ανήκειν».

Η διαδικασία καταγραφής στοιχείων ΑΠΚ, η συμπερίληψή τους στο Εθνικό Ευρετήριο, η ενδυνάμωση της μεταβίβασης από γενιά σε γενιά, η συνεχής άσκηση και επιτέλεση, ο σχεδιασμός και η υλοποίηση μέτρων διαφύλαξης και ανάδειξης, πρέπει να ξεκινούν από την ίδια την κοινότητα, από τους φυσικούς φορείς της ΑΠΚ, σε συνεργασία με την πολιτεία και την τοπική κοινωνία.

Η ενεργός συμμετοχή της κοινότητας στην υλοποίηση της Σύμβασης του 2003 προβλέπεται σε όλα τα στάδια:

Στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του για την προστασία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, κάθε Κράτος -μέρος καταβάλλει προσπάθειες προκειμένου να εξασφαλίζει την ευρύτερη δυνατή συμμετοχή των κοινοτήτων, των ομάδων και, κατά περίπτωση, των ατόμων που δημιουργούν, διατηρούν και μεταβιβάζουν την κληρονομιά αυτήν και να τους εμπλέκει ενεργά στη διαχείρισή της (άρ. 15).

Μέσα από την ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση των τοπικών κοινωνιών συνειδητοποιούν οι κοινότητες τη σημασία που έχει η άυλη πολιτιστική τους κληρονομιά, τόσο για τη συνέχεια και τη συνοχή τους, τη συλλογική τους ταυτότητα, αλλά και για την ανάπτυξη και την ευημερία των μελών τους. Μέσα από αυτές τις δράσεις εξασφαλίζεται επίσης η ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς του κάθε τόπου. Η χάραξη και εφαρμογή κάθε πολιτικής στον τομέα αυτό πρέπει να προκύπτει κατόπιν ενημέρωσης, διαβούλευσης και συμφωνίας με την κοινότητα.

 

ΠΩΣ ΟΡΙΖΕΤΑΙ Η ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ;

Η UNESCO, στο πλαίσιο της Σύμβασης του 2003, αποφεύγει να ορίσει πιο συγκεκριμένα την κοινότητα, τηρώντας, παρόμοια με την περίπτωση των γλωσσών, διακριτική στάση αναφορικά με τις εθνικές πολιτικές των κρατών-μελών της σε θέματα που εν τέλει αφορούν την εθνική ταυτότητα κάθε κράτους.

Για την κατανόηση του όρου «κοινότητα» στα συμφραζόμενα της Σύμβασης, επιχειρούμε να διευκρινίσουμε τα παρακάτω σημεία :

  1. Η κοινότητα/ ομάδα δεν προσδιορίζεται βάσει του μεγέθους της: υπάρχουν περιπτώσεις εκφράσεων ή στοιχείων άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς που το σύνολο της τοπικής κοινωνίας συμμετέχει στην επιτέλεσή τους (όλοι οι κάτοικοι της Νάουσας Ημαθίας στην κορύφωση του εθίμου Γιαννίτσαροι και Μπούλες, αλλά ο στενός πυρήνας αυτή της κοινότητας είναι οι συμμετέχοντες στα μπουλούκια των Γιαννίτσαρων). Σε άλλες περιπτώσεις, η κοινότητα περιορίζεται στους γνώστες μιας παραδοσιακής τεχνικής (λ.χ. Καραγκιοζοπαίχτες). Επίσης, υπάρχουν περιπτώσεις κοινοτήτων πολύ περιορισμένων αριθμητικά (οι μετρημένοι στα δάχτυλα των δυο χεριών φορείς μιας σπάνιας μουσικής παράδοσης σε ένα νησί, λχ), ενώ η Σύμβαση προβλέπει την πιθανότητα ο φορέας ενός στοιχείου να είναι ένα μόνο άτομο.
  2. Κάποιες κοινότητες διαθέτουν ένα πιο σταθερό και οργανωμένο πλαίσιο, σε σχέση με άλλες. Για παράδειγμα, οι μαστιχοπαραγωγοί στη Χίο είναι οργανωμένοι τόσο στα πρωτοβάθμια σωματεία τους ανά μαστιχοχώρι, όσο και στην Ένωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου, ενώ δεν συμβαίνει το ίδιο με τους ξυλοναυπηγούς, ή τους οργανοποιούς, οι οποίοι δεν διαθέτουν επαγγελματικές οργανώσεις.
  3. Μεμονωμένα άτομα μπορεί να είναι μέλη περισσότερων της μιας κοινοτήτων/ ομάδων – φορέων άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Ένας καραβομαραγκός από την Ελευσίνα, λχ, μπορεί να είναι επίσης μέλος του Εκκλησιαστικού Συμβουλίου που οργανώνει το Πανηγύρι της Παναγίας της Μεσοσπορίτισσας, να μετέχει δηλαδή σε δυο κοινότητες φορέων δύο διαφορετικών στοιχείων της ΑΠΚ, της ξυλοναυπηγικής και του πανηγυριού της Μεσοσπορίτισσας.
  4. Τα μέλη μιας κοινότητας/ομάδας συχνά έχουν διακριτούς ρόλους στην επιτέλεση μιας άυλης πολιτιστικής πρακτικής, είτε συμμετέχοντας σε όλα τα στάδιά της, είτε στη μεταβίβαση στους νεώτερους, είτε απλώς ακολουθώντας την επιτέλεση ως θεατές (εφόσον αναγνωρίζουν την εν λόγω έκφραση της ΑΠΚ ως μέρος της ταυτότητάς τους). Οι ρόλοι των μελών μιας κοινότητας είναι δυνατό να αλλάζουν κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Για παράδειγμα, σε νεώτερη ηλικία τα μέλη μιας κοινότητας εισέρχονται ως μαθητευόμενοι ή μυούμενοι σε ένα στοιχείο της ΑΠΚ, ενώ σε μεγαλύτερη ηλικία γίνονται οι ίδιοι δάσκαλοι για τις νεώτερες γενιές.