Τι είναι η διαφύλαξη ενός στοιχείου της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς

ΔΙΑΦΥΛΑΞΗ – ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ: εννοιολογική διαφοροποίηση

Τι είναι η διαφύλαξη ενός στοιχείου της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς

Η άυλη πολιτιστική κληρονομιά συνιστά ζωντανή πραγματικότητα που αλλάζει, εξελίσσεται, μετασχηματίζεται, εμπλουτίζεται και  προσαρμόζεται, παρακολουθώντας το κοινωνικό γίγνεσθαι της κοινότητας, η οποία αναγνωρίζεται μέσα από αυτή, τη δημιουργεί, τη φέρει και τη μεταβιβάζει στις επόμενες γενεές. Όντας ζωντανό κοινωνικό φαινόμενο, η άυλη πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι δυνατόν να διαφυλάσσεται και να αναζωογονείται με «μουσειακό» τρόπο: οι κοινωνικές αλλαγές συχνά επιφέρουν δημογραφικές και άλλες διαφοροποιήσεις που μπορεί να οδηγούν στη σταδιακή απαξίωση ή και εξάλειψη στοιχείων της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Οι ίδιοι οι φορείς της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς δείχνουν έμπρακτα τη δυνατότητα βιωσιμότητας ενός στοιχείου ή μιας έκφρασης ΑΠΚ, ανάλογα με το βαθμό συμμετοχής νέων μελών και τη δυναμική της διαδικασίας μεταβίβασης του στοιχείου στους νεώτερους.

Σύμφωνα με το άρ. 2, παρ. 3 της Σύμβασης, βασικός σκοπός των μέτρων διαφύλαξης είναι η διασφάλιση της βιωσιμότητας στοιχείων, μορφών και εκφράσεων της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και του λειτουργικού πλαισίου μέσα στο οποίο αυτά παραμένουν ζωντανά, ασκούνται και μεταβιβάζονται στις επόμενες γενιές, διατηρώντας το νόημα που τους αποδίδει η κοινότητα.

H διαφύλαξη, ως πολιτική διαχείρισης, διαφοροποιείται από την έννοια της προστασίας.

Η προστασία ως βασικό σκοπό έχει την κατά το δυνατόν καλή διατήρηση των αρχιτεκτονικών ή κινητών μνημείων και των μνημειακών συνόλων (καθώς και του περιβάλλοντος στο οποίο αυτά εντάσσονται, λ.χ. φυσικό περιβάλλον, πολεοδομικός ιστός), και τη θωράκισή τους απέναντι στις διαβρωτικές απειλές του χρόνου, των αλλοιώσεων λόγω καιρικών και κλιματολογικών συνθηκών και φυσικών εν γένει φαινομένων, αλλά και των επιβλαβών ανθρώπινων επεμβάσεων, όπως οι πολεμικές συρράξεις κλπ.

Η διαφύλαξη έχει ως βασικό στόχο τη διασφάλιση της συνέχειας ενός στοιχείου της ΑΠΚ.

ΜΕΤΡΑ ΔΙΑΦΥΛΑΞΗΣ

Ως μέτρα διαφύλαξης θεωρούνται: α) ο προσδιορισμός, η τεκμηρίωση, η έρευνα, η συντήρηση και η ανάδειξη ενός στοιχείου ή μιας έκφρασης της ΑΠΚ, β) η ενίσχυση των διαδικασιών και συνθηκών μεταβίβασης μέσω της τυπικής και μη εκπαίδευσης, γ) η ευαισθητοποίηση του ευρύτερου δυνατού τμήματος της κοινωνίας, καθώς και δ) η αναζωογόνηση εκφράσεων και στοιχείων της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς.

Τα μέτρα διαφύλαξης καλούνται να αντιμετωπίσουν απειλές και κινδύνους που διατρέχουν συγκεκριμένα στοιχεία και εκφράσεις άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Οι απειλές σχετίζονται με άμεσα, τρέχοντα προβλήματα και δυσχέρειες στην επιτέλεση, στην αναδημιουργία και στη μεταβίβαση από γενιά σε γενιά συγκεκριμένων μορφών ΑΠΚ, ενώ οι κίνδυνοι σχετίζονται με μελλοντικά προβλήματα.

Παρακάτω εστιάζουμε στα συχνότερα και ταυτόχρονα πιο σημαντικά εργαλεία διαφύλαξης της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς:

  1. Η διαδικασία του διαρκούς και συστηματικού εμπλουτισμού και επικαιροποίησης των Εθνικών Ευρετηρίων και Καταλόγων Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, με τη μεγαλύτερη δυνατή ενεργό συμμετοχή της κοινότητας-φορέα, σύμφωνα με το άρ.12, παρ. 1 της Σύμβασης, ενισχύει τη διαφύλαξη της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Το Εθνικό Ευρετήριο αποτυπώνει και τεκμηριώνει όχι μόνο στοιχεία και εκφράσεις της ΑΠΚ, αλλά και τις κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες αυτά αναδημιουργούνται. Μόνο με το σαφή προσδιορισμό των παραπάνω κοινωνικών παραμέτρων, δύνανται οι φορείς της τοπικής κοινωνίας και η διοίκηση να σχεδιάσουν και να υλοποιήσουν ώριμες πολιτικής διαφύλαξης και ανάδειξης της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς.
  1. Η ενίσχυση της γνώσης σχετικά με την άυλη πολιτιστική κληρονομιά και των επί μέρους τεχνικών δεξιοτήτων αναφορικά με στοιχεία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς (capacity buildingrenforcement des capacités), όπως αναφέρονται στα άρ. 13 και 14 της Σύμβασης, ερμηνεύεται ως μέτρο δημιουργικής και δυναμικής διαφύλαξης της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς.
  1. H ευαισθητοποίηση του ευρύτερου μέρους της κοινωνίας επιτυγχάνεται μέσα από τη διοργάνωση σεμιναρίων για την εξοικείωση με τον όρο ‘Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά’ και για την ορθή χρήση του νομικού εργαλείου που συνιστά η Σύμβαση του 2003. Οι δράσεις ευαισθητοποίησης εστιάζουν επίσης στην ανταλλαγή καλών πρακτικών σε περιφερειακό, εθνικό και διεθνές επίπεδο, με έμφαση στο σχεδιασμό και την υλοποίηση εκπαιδευτικού υλικού, στην αξιοποίηση και των σύγχρονων τεχνολογικών εφαρμογών, στην ενεργοποίηση δομών τυπικής και μη τυπικής εκπαίδευσης για την παρουσίαση και προβολή στοιχείων και εκφράσεων άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Όλα αυτά πρέπει να εκτελούνται με τη μεγαλύτερη δυνατή συμμετοχή των κοινοτήτων των φορέων, αλλά και των τοπικών οργανώσεων της αυτοδιοίκησης, καθώς και των φορέων πολιτισμικής διαχείρισης (μουσεία, αρχεία κλπ).
  1.  Η αναζωογόνηση απειλούμενων στοιχείων ή εκφράσεων της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς εναρμονίζεται με τη διαφύλαξη, με βασική προϋπόθεση το προς αναζωογόνηση στοιχείο, ή έκφραση, να εξακολουθεί να επιτελείται και να μεταβιβάζεται στους νεώτερους, έστω και με φθίνοντα ρυθμό. Οι παρεμβάσεις διαφύλαξης σε τέτοιες περιπτώσεις πρέπει να ενδυναμώνουν τους φορείς της ΑΠΚ, να ενισχύουν τον τοπικό κοινωνικό ιστό, και να τονώνουν τις διαδικασίες μεταβίβασης στις νεότερες γενιές.

Απαραίτητη προϋπόθεση για την ευόδωση όποιας πολιτικής διαφύλαξης της ΑΠΚ είναι η συμμετοχή της κοινότητας των φορέων της ΑΠΚ σε αυτήν. Η αναβίωση και ανακατασκευή εθιμικών πρακτικών και άλλων στοιχείων ΑΠΚ που έχουν πάψει να αναδημιουργούνται σταθερά από την ομάδα-φορέα και κατά συνέπεια έχουν απολέσει το νόημα που είχαν γι’ αυτή, δεν εμπίπτουν στο πλαίσιο που προτείνεται από τη Σύμβαση και δεν επικροτούνται γενικώς.